Uzależnienie – co to jest?

Uzależnienie – co to jest?

Zgodnie z definicją Komitetu Ekspertów WHO z 1969 roku: uzależnienie  jest to stan psychiczny, a niekiedy także fizyczny, wynikający z interakcji pomiędzy organizmem a środkiem uzależniającym, charakteryzujący się zmianą zachowania oraz innymi reakcjami, do których należy konieczność zażywania tego środka, w sposób ciągły   lub okresowy, w celu doznania jego wpływu na psychikę, a niekiedy także po to, aby uniknąć przykrych objawów wynikających z jego braku. Osoba może być uzależniona od więcej niż jednego środka.

Do kryteriów diagnostycznych uzależnienia wg ICD-10 (Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób) zaliczane są następujące objawy i zachowania:

  1. silne pragnie przyjmowania substancji albo poczucie przymusu jej przyjmowania,
  2. trudności kontrolowania zachowania związanego z przyjmowaniem substancji – rozpoczęcia jej przyjmowania, zakończenia lub ilości,
  3. fizjologiczne objawy odstawienia, występujące po przerwaniu lub zmniejszeniu ilości przyjmowanej substancji, w postaci charakterystycznego dla danej substancji zespołu abstynencyjnego, albo używanie tej samej lub podobnie działającej substancji w celu zmniejszenia nasilenia lub uniknięcia objawów abstynencyjnych,
  4. stwierdzenie tolerancji,
  5. narastające zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności lub zainteresowań,
  6. zwiększona ilość czasu poświęconego na zdobywanie lub przyjmowanie substancji, albo na odwracanie następstw jej działania,
  7. przyjmowanie substancji mimo dowodów i wiedzy o jej szkodliwych następstwach somatycznych, psychicznych i społecznych.

Ze względu na wpływ na organizm człowieka substancje psychoaktywne dzielimy na:
– środki antydepresyjne,
– antypsychotyczne trankwilizatory,
– konopie indyjskie,
– halucynogeny,
– narkotyczne przeciw bólowe – m.in. opity,
– antagonistyczne – narkotyczne,
– przeciwbólowe – ogólnodostępne,
– uspakajające i nasenne – m.in. alkohol,
– pobudzające – m.in. nikotyna,
– wziewne,
– kombinowane.
        Najbardziej rozpowszechnione w Polsce są: nikotyna, alkohol, opiaty, marihuana. Łączy je to, iż modyfikują funkcjonowanie układu nerwowego, a nadużywane prowadzą do uzależnienia. Alkoholizm, nikotynizm, narkomania są różnymi rodzajami uzależnień od środków odurzających. Są dwa modele pozamedycznego używania środków odurzających:
– nadużywanie środków odurzających,
– uzależnienie od środków odurzających.

Uzależnienie – psychiczne, fizyczne, społeczne, behawioralne.   

Wyróżnia się trzy kluczowe rodzaje uzależnień: psychiczne, fizyczne oraz społeczne. W ostatnim czasie mówi się również o uzależnieniu behawioralnym t.j. uzależnieniu od czynności.

Uzależnienie psychiczne – polega na tym, że zażywane substancje uzależniające powodują silne, szybkie gratyfikacje emocjonalne. Uzależnienie tego typu powstaje na skutek interakcji pomiędzy zażywaną substancją, osobą ją zażywającą oraz kontekstem, w jakim ta interakcja zachodzi.

Uzależnienie fizyczne (fizjologiczne) – wynika z wpływu środka na procesy metaboliczne organizmu. Manifestacją uzależnienia fizycznego jest wystąpienie objawów abstynencyjnych, występujących po przerwaniu przyjmowania substancji uzależniającej. Kliniczny obraz tych objawów jest zależny od rodzaju środka, okresu jego używania, dawki oraz zmiennych psychologicznych. Nie wszystkie środki wywołują uzależnienie fizyczne, natomiast środki je wywołujące mają różną zdolność do (fizycznego) uzależniania organizmu.

Wówczas, kiedy dochodzi do uzależnienia fizycznego, może objawiać się ono zarówno, objawami fizycznymi jak i psychicznymi. Objawy te występują z powodu zmian w mózgu i ośrodkowym układzie nerwowym, które są wynikiem przewlekłego nadużywania danej substancji. Jeżeli dojdzie do fizycznego uzależnienia, mogą pojawić się następujące objawy:

  1. utrata pamięci,
  2. wahania nastroju,
  3. depresja,
  4. drażliwość,
  5. bóle głowy,
  6. drgawki,
  7. nudności,
  8. wymioty,
  9. dezorientacja,
  10. duszność,
  11. suchość w ustach,
  12. rozszerzone źrenice,
  13. uczucie bólu,
  14. zmiany częstości tętna,
  15. zmiany ciśnienia krwi.

Uzależnienie społeczne związane jest z chęcią przynależności jednostek do grup społecznych, które uważają zażywanie substancji psychoaktywnych za normę obyczajową i element je integrujący. Takie zachowania są charakterystyczne głównie dla grup subkulturowych i nieformalnych grup rówieśniczych.  Spotykamy je także w grupach przestępczych o charakterze zorganizowanym.

Uzależnienie behawioralne – jest to uzależnienie od wykonywania danej czynności, bądź też od danych popędów. Do uzależnień behawioralnych zalicza się głównie, uzależnienie od:

  1. gier komputerowych,
  2. Internetu,
  3. hazardu,
  4. jedzenia,
  5. zakupów,
  6. pracy,
  7. telefonu komórkowego,
  8. seksu,
  9. kart płatniczych,
  10. środków masowego przekazu.

 

Można się uzależnić od wielu rzeczy i z różnych powodów. Pierwszą grupą są nałogi związane substancjami, które powodują uzależnienie. Należą do nich: nikotynaalkohol etylowy, a także opioidy, czyli morfina czy heroina, barbiturany w postaci leków nasennych oraz niektóre steroidy i leki psychotropowe.

Uzależnieniem są również zachowania, czynności, nad którymi osoba nie potrafi zapanować. W tej grupie znajdziemy: hazard, pracę, zakupy, korzystanie z Internetu oraz granie w gry komputerowe, telewizję, jedzenie, uzależnienie seksualne, w tym od pornografii.W chwili obecnej, w wyniku postępu cywilizacji
i rozwoju technologicznego obserwuje się rozwój coraz nowszych uzależnień. Oto niektóre z nich:                    

Uzależnienie od fast foodów – jest to forma uzależnienia od jedzenia, zwłaszcza od jedzenia “śmieciowego”. Produkty te zawierają ogromne ilości cukru, który to powoduje uzależnienie – schemat działania jest przybliżony do uzależnienia od narkotyków. Głównymi objawami tej formy uzależnienia są: przejadanie się, ciągłe myślenie o niezdrowym jedzeniu, sięganie po jedzenie pomimo braku uczucia głodu, jedzenie w celu rozładowania napięcia.                                        

Uzależnienie od miłości – według badań nuropsychologów cykl emocji wywoływanych przez miłość – przerzut między ekstazą a desperacją lub tęsknotą i szkodliwe działania podejmowane w imię utraty miłości – wyraźnie przypominają emocje, które łączymy z „konwencjonalnymi” uzależnieniami. W rzeczywistości podobieństwa są tak uderzające, że wielu naukowców jest obecnie przekonanych, że zarówno miłość, jak i uzależnienie od narkotyków polegają na bardzo podobnych  procesach psychologicznych, chemicznych i neuroanatomicznych.

Uzależnienie od chirurgii plastycznej – uzależnienie od chirurgii plastycznej ( głównie od stosowania botoksu) jest spowodowane nieakceptowaniem siebie i dążeniem  do uzyskania idealnego względem siebie wyglądu. Zarówno mężczyźni jak i kobiety, którzy kompulsywnie idą „pod nóż”, mają obsesję na punkcie modyfikacji ciała. Istnieje niewiele przepisów prawno – medycznych ograniczających liczbę zabiegów chirurgii plastycznej. Uzależnieni mogą zostać poddani 100 operacjom i to nigdy nie będzie wystarczające… tak jak uzależniony nigdy nie dostanie wystarczającej ilości narkotyków.

Uzależnienie od zakupów (zakupoholizm) – uzależnienie od zakupów charakteryzuje się nadmiernym spędzaniem czasu i wydawaniem każdych pieniędzy na zakupy. Ponadto, pojawiają się kłamstwa odnoszące się do ilości wydawanych pieniędzy i zakupów oraz ich ukrywanie. Uzależnieni od zakupów odczuwają silną euforię związaną z kupowaniem nowych, kolejnych rzeczy. Jest to podobne do sytuacji, gdy osoba mająca problem z nadużywaniem substancji używa danego narkotyku z wyboru. Zakupoholizm wywołuje także poczucie bezradności, pustki, gniewudepresji oraz pilną potrzebę ustanowienia poczucia kontroli. Kiedy jesteś uzależniony od zakupów, kupujesz niepotrzebne rzeczy i później czujesz się wyjątkowo winny.

Uzależnienie od gier komputerowych – ta forma uzależnienia dotyka głównie młode osoby, które nie wiedzą w jaki sposób spożytkować wolny czas. Główne objawy to: spędzanie wielu godzin na grze komputerowej oraz okłamywanie najbliższych co do ilości czasu grania, zaniedbywanie obowiązków, poświęcenie się wyłącznie grze, obsesyjne myślenie o grze, rozdrażnienie i gniew w przypadku braku dostępu
do gry.

Uzależnienie od smartfonów (fonoholizm) – czyli uzależnienie od telefonu komórkowego, rodzi się wówczas, gdy więź, jaka łączy użytkownika z urządzeniem, znacznie wykracza poza zwyczajne zainteresowanie. Główne objawy to: nierozstawanie się z telefonem chociaż na chwilę, objawy paniki, wówczas gdy telefon przestanie działać, bądź gdy się gdzieś go zostawi, telefon staje się pośrednikiem i narzędziem w codziennych kontaktach z innymi osobami, media społecznościowe zastępują realny kontakt twarzą w twarz, odczuwanie wewnętrznego przymusu nieustannego kontaktowania się z kimś za pomocą telefonu, bardzo częste pisanie wiadomości (często nieistotnych) na komunikatorach internetowych,

Uzależnienie od ćwiczeń – wykonywanie rygorystycznych ćwiczeń jest jednym z najlepszych sposobów uwalniania przez mózg endorfin – tych samych substancji neurochemicznych uwalnianych przez narkotyki i alkohol. Powstałe w ten sposób wzmocnienie endorfin sprawia, że ​​czujesz się jak na szczycie świata. Uzależnieni przeważnie ćwiczą dłużej niż dwie godziny dziennie i wielu rezygnuje z pracy lub szkoły, aby móc ćwiczyć.

Uzależnienie od mediów społecznościowych – uzależnienie od Facebooka czy też uzależnienie od Instagrama staje się groźne, gdy pojawiają się symptomy m.in:

  1. brak apetytu, brak snu,
  2. utrata kontroli nad czasem spędzanym w Internecie,
  3. uczucie braku, niepokoju, rozdrażnienia, gdy korzystanie z Internetu jest niemożliwe,
  4. brak czasu dla rodziny i znajomych oraz zaniedbywanie obowiązków,
  5. uczucie rozczarowania, gniewu, gdy publikowane treści nie zyskują popularności wśród znajomych/obserwatorów.

Wyróżnia się również:

– tanoreksję (uzależnienie od opalania się, przede wszystkim w solarium),

– ortoreksję (nadmierna koncentracja na zdrowym jedzeniu),

– bigoreksję (przesadna dbałość o własną sylwetkę, poprzez podejmowanie ćwiczeń fizycznych, wysokobiałkową dietę, stosowanie sterydów anabolicznych),

– alkoreksję (zastępowanie jedzenia alkoholem w celu utrzymania szczupłej sylwetki).

Leczenie uzależnień

Leczenie uzależnień to trudna kwestia. Każdy z nas jest inny i potrzebuje różnych bodźców. W związku z tym nie ma uniwersalnej metody leczenia uzależnień. Często stosowana jest wcześniej wspomniana terapia. Jednak wszystko zależy od tego, czy osoba uzależniona chce naprawić i zmienić swoje życie. Dlatego pierwszym krokiem do próby wyleczenia się, jest przyznanie się przed samym sobą, że ma się problem i chce się to zmienić. Jest to bardzo ważne, ponieważ bez takiej postawy żadna metoda leczenie nie ma większego sensu. Jeśli chory zostanie zmuszony na przykład przez członka rodziny do chodzenia na terapię, a nie zrozumie swojego problemu, leczenie będzie miało charakter pozorny. Terapia to możliwość przywrócenia harmonii w życiu uzależnionego. Jednak trzeba być szczerym przed samym sobą i innymi, by mogło się to dokonać.

Kiedy przekracza się próg drzwi do uzależnienia?   

Po pierwsze granica jest bardzo cienka. Jeśli chcielibyśmy znać konkretną datę jej przekroczenia, moglibyśmy mieć z tym problem. O przekroczeniu granicy możemy mówić, kiedy uzależnienie zaczyna nam szkodzić, a my tego nie widzimy. Jak uświadomić sobie, że mamy problem? 

Często jest tak, że nasze uzależnienie zauważają osoby, z którymi przebywamy. Jednak taka sytuacja może mieć kilka rozwiązań. Albo zlekceważymy uwagi innych, albo spróbujemy coś z tym zrobić. Zdarza się również, że sam uzależniony zauważa, że coś z nim jest nie tak, może odczuwać sygnały płynące z wnętrza i wtedy postanawia poszukać pomocy. W przypadku dzieci często problem zauważa szkoła lub rodzice.

Czy rodzina może jakoś pomóc?   

Istnieje zasada tak zwanej twardej miłości. Polega ona na nie zamiataniu problemu pod dywan. Rodzina ma wspierać, ale nie udawać, że wszystko jest dobrze. Jeśli już dojdzie się do etapu leczenia, ważne jest, by cała rodzina poddała się terapii bądź chociaż edukacji. W takim przypadku szansa na wyzdrowienie osoby uzależnionej wzrasta dwukrotnie.

Czy z uzależnieniem można poradzić sobie samemu?   

Osoba borykająca się z jakimkolwiek uzależnieniem, najczęściej nie jest w stanie sama z niego wyjść. Dlatego należy się zwrócić o pomoc do specjalisty. Jednak warto zaznaczyć, że zauważenie własnej bezsilności oraz przyznanie się do niej to pierwszy krok rozpoczynający proces zdrowienia.

Terapia uzależnień – na czym polega?

Pierwszym elementem terapii jest etap poznawczy. Wtedy uzależniony przygląda się swojemu zachowaniu. Ma też okazję, by zrobić bilans zysków i strat. Następnie rozpoczyna się proces behawioralny. Na tym etapie pacjent uczy się swojego nowego życia, które jest wolne od uzależnienia. Nie jest to łatwy proces, ponieważ rytuały związane z nałogiem wrastają w naszą dobę. Zdrowienie to proces, który wymaga od uzależnionego myślenia oraz zrobienia porządku z całym swoim życiem. Taka osoba musi nauczyć się nowych odruchów, narodzić się po raz drugi. Uzależniony musi jednak pamiętać, że najważniejszą i pierwszą rzeczą jest szczerość wobec siebie, przyznanie się do problemu oraz zmierzenie się z nim.